29 marca 2026 - 103. rocznica nadania Kartuzom Praw Miejskich

Kartuzy stały się powiatem 

W początkach  XIX wieku w wyniku pruskiej reformy administracyjnej przeprowadzonej po wojnach napoleońskich w latach 1815-1819 Kartuzy stały się powiatem.  W 1823 r. nastąpiła kasata zakonu kartuzów, w następstwie czego doszło do parcelacji nieruchomości folwarku klasztornego. Nastąpiła realna możliwość osiedlenia się większej ilości ludzi i planowej zabudowy Kartuz. Powstawały różne urzędy administracji powiatowej, na które sprowadzono urzędników z innych części Prus. Z jednej strony widoczny był rozwój Kartuz (połączenia drogowe, kolejowe z Lęborkiem, Kościerzyną, Pruszczem Gdańskim, budowa szkół). Z drugiej nasiliła się germanizacja.  W 1905 r. zamknięto polskie szkoły, a w istniejących zabroniono dzieciom mówić po polsku, zmuszając je do nauki niemieckiego. Stąd też latem w 1906 r. wybuchł na Pomorzu ogólny strajk szkolny, w którym brało udział ponad 40 tys. dzieci. Na rodziców i dzieci spadły ogromne kary.

Na mocy podpisanego w dniu 29 czerwca 1919 roku Traktatu Wersalskiego cały teren powiatu kartuskiego został przejęty przez powstałe w 1918 r. państwo polskie. Dnia 8 lutego 1920 roku do Kartuz wkroczyło wojsko polskie – 1 Pułk Ułanów Krechowieckich. Wkraczających żołnierzy na rynku kartuskim powitał w imieniu mieszkańców starosta kartuski Emil Sobiecki. W tym dniu zakończył się pruski zabór trwający blisko 148 lat.  Z okazji tych wydarzeń znana kartuska poetka Teodora Kropidłowska napisała wiersz Żyj nam, Polsko! Żyj nam, dostojny nasz Jenerale!. W lutym 1920 roku władze niemieckie opuszczały Kartuzy, zaś urząd gminy zdawał z ich strony ówczesny zastępca naczelnika gminy Altman. Ze strony polskiej urząd przejmował Józef Masełkowski (późniejszy burmistrz Kartuz).

W chwili przejęcia powiatu kartuskiego przez władze polskie działająca w powiecie niemiecka Rada Powiatowa (Kreistag) została rozwiązana rozporządzeniem Ministra Byłej Dzielnicy Pruskiej z dnia 20 stycznia 1920 roku. W powiecie jak i mieście zaczęto organizować polską administrację dostosowując ją do obowiązującego jeszcze ustawodawstwa pruskiego oraz nowych warunków politycznych.

Pierwszym starostą polskim w Kartuzach został mecenas Emil Sobiecki, który  zapisał się na krótko w historii Kartuz. Ten znany i  zasłużony działacz polskiego ruchu narodowego na Kaszubach miał zaszczyt witać 1 Pułk Ułanów Krechowieckich w Kartuzach. Wkrótce opuścił Kartuzy i objął funkcję Prezesa Sądu Powiatowego w Starogardzie Gdańskim. Jak wynika z akt archiwalnych, już w dniu 14 marca 1920 r. wychodzące ze Starostwa Powiatowego w Kartuzach pisma podpisywał starosta  Franciszek Esden Tempski, który piastował ten urząd do 1921 r.. Po nim - również przez kilka miesięcy  w 1921 r. i 1922 r. - starostą powiatowym był Wojciech Zawadzki.

Kolejnym starostą kartuskim sprawujący tę funkcję w latach 1922 - 1923 był  major Wojska Polskiego Leon Kowalski. Na jego to prośbę przybył z Wejherowa do Kartuz w 1922 r. Jan Bieliński celem utworzenia drukarni i lokalnej „Gazety Kartuskiej”.

W dniach 27 -  29 kwietnia 1923 r. przebywał w Kartuzach Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Stanisław Wojciechowski. W wygłoszonej w mieście mowie Prezydent podkreślił wielkie znaczenie Kaszub dla Polski, jako korytarza łączącego ją z morzem. W  podróży do Kartuz towarzyszyli mu: Generał Władysław Sikorski - ówczesny Prezes Rady Ministrów, Marszałek Sejmu RP Maciej Rataj, Marszałek Senatu Wojciech Trąpczyński, Minister Wojny generał Kazimierz Sosnkowski, Minister Skarbu Władysław Grabski, Prymas Polski Ks. Kardynał Edmund Dalbor oraz inni posłowie i senatorowie. Wraz z nimi gościł w Kartuzach znany pisarz Jarosław Iwaszkiewicz, który był sekretarzem Macieja Rataja.

W pierwszych latach niepodległości, osoba starosty często się zmieniała. Jednym z dłużej urzędujących na tym stanowisku był radca Bronisław Ostoja Sędzimir, sprawujący swój urząd od 1923 do 1929 roku. Żaden z 8 polskich starostów powiatu kartuskiego lat 1920 – 1939 nie był rodowitym Kaszubą. Naturalnie sytuacja nie zmieniła się też w okresie drugiej wojny światowej, gdy landratem i kreisratem powiatu kartuskiego został hitlerowiec Herbert Busch przybyły do Kartuz z Gdańska.

Znaczenie Kartuz w regionie wzrosło po uzyskaniu praw miejskich.  W dniu 29 marca 1923 r. Premier RP i Minister Spraw Wewnętrznych generał Władysław Sikorski podpisał Rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie zaliczenia gminy wiejskiej Kartuzy, leżącej w powiecie kartuskim,  w województwie  pomorskim w poczet miast. Natomiast dekretem Ministra Spraw Wewnętrznych Władysława Kiernika z dnia 10 lipca 1923 r. Kartuzy otrzymały herb opracowany i zaprojektowany przez dra Aleksandra Majkowskiego – wybitnego działacza kaszubskiego.

Kartuzy jako centrum turystyczne Szwajcarii Kaszubskiej

W okresie międzywojennym Kartuzy stanowiły centrum turystyczne Szwajcarii Kaszubskiej. W mieście funkcjonowało 5 hoteli dysponujących 180  miejscami noclegowymi. W mieście powstała redakcja Gazety Kartuskiej, zaś niedaleko Kartuz w Rutkach działała elektrownia wodna zasilająca w prąd nowo powstały port w Gdyni.

Powiat kartuski odgrywał istotną rolę pod względem politycznym i ekonomicznym. Był obszarem, który graniczył od wschodu z Wolnym Miastem Gdańsk, od zachodu zaś z państwem niemieckim.  Miał strategiczne znaczenie dla II Rzeczypospolitej Polskiej. Był ostoją polskości, łączył tereny Polski południowej i centralnej z polskim skrawkiem Morza Bałtyckiego.  Znaczenie położenia Kartuz dla Polski dostrzegali  prezydenci  Rzeczpospolitej Polskiej: Stanisław Wojciechowski, (odwiedził ponownie Kartuzy  w 1924 r.) oraz prof. Ignacy Mościcki, który przebywał w Kartuzach  w 1927 r.

W okresie międzywojennym Kartuzy były także prężnym ośrodkiem ruchu kaszubskiego. W 1929 r. z inicjatywy Jana Trepczyka i Aleksandra Labudy, za poparciem Aleksandra Majkowskiego, powołano w Kartuzach Zrzeszenie Regionalne Kaszubów. Kartuzy były pierwszym miastem, w których wywieszono flagi kaszubskie, a było to podczas zjazdu organizacyjnego 18 sierpnia 1929 r. W 1938 r. w Kartuzach nastąpiło poświęcenie sztandaru warszawskiej Korporacji Cassubia. W wydarzeniu tym wziął udział dr Franciszek Kręcki.

Urzekająco o Kartuzach pisała wybitna pisarka Maria Dąbrowska  w swym dziele Jarzębinowa ziemia, w: Dzieło najżywsze z żywych. Antologia reportażu o ziemiach zachodnich i północnych z lat 1919- -1939, podaje: „Kartuzy, od dwóch lat dopiero miasto, a przedtem poklasztorna osada – są stolicą tej okolicy, którą Niemcy nazwali pretensjonalnie: Kaszubską Szwajcarią”.

4 listopada 1945 roku odbył się w Kartuzach Zjazd Działaczy Kulturalno-Społecznych Ziemi Kaszubskiej, na którym omówiono żywotniejsze potrzeby w rozwijaniu życia kulturalnego, a także potrzebę wsparcia muzeum kaszubskiego.  Już w 1945 r. działało w Kartuzach Muzeum Kaszubskie pod patronatem Powiatowego Ośrodka Krzewienia Kultury i Sztuki.

Powstanie Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego

W dniu 22 stycznia 1956 r. w  budynku Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach doszło do pierwszego spotkania działaczy kaszubskich z kierownikiem muzeum Franciszkiem Trederem,  Feliksem Marszałkowskim,  dr Andrzejem Bukowskim, Lechem Bądkowskim, Bernardem Szczęsnym, Pawłem Szefką, którzy podjęli również, tak ważną dla historii Kaszub, ideę   o powstaniu organizacji skupiającej Kaszubów. W grudniu idea ta została wprowadzona  w życie. Powstało Zrzeszenie Kaszubskie,  które  od 1965 r. nosi nazwę Zrzeszenie Kaszubsko – Pomorskie.

(oprac. Barbara Kąkol, Dyrektor Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach)